Noodlot sloeg regelmatig toe in laatste half jaar oorlog

Het zal je maar overkomen… Het kon een spelend kind zijn, een zojuist getrouwde man, iemand die een deur wilde opendoen of een inwonende bejaarde man. In het laatste halfjaar van de oorlog sloeg het noodlot regelmatig toe en dat had grote impact op de dorpsgemeenschappen Deil, Enspijk, Gellicum en Buurmalsen.

Richard van de Velde

Vleeswagen
grafsteen van Alleke Formijn en zijn broer. Overlijdensjaar van Alleke staat fout vermeld.Albert “Alleke” Formijn uit Deil was de jongste uit het gezin van Johannes Formijn en Francina van Velthoven. Het gezin woonde daar op de Hooiweg. In de namiddag van 24 oktober 1944 liep het gezin Formijn hun erf op, omdat ze een geallieerde jachtbommenwerper hoorde overkomen. Ze zagen nog juist dat het toestel boven Geldermalsen een duikvlucht maakte en een beschieting uitvoerde. Wat zij toen nog niet wisten, was dat uitgerekend Alleke hierdoor om het leven zou komen. Deze 14-jarige knul zat op de ulo en was na schooltijd met zijn vriendje bij de Willem de Zwijgerweg in Geldermalsen aan het spelen, in de buurt bij een wagen geladen met kisten vlees. Die werd door de geallieerde piloten aangezien als een militair doel en bestookt. Ze hadden de spelende kinderen niet opgemerkt. Alleke vond direct de dood en zijn vriendje Wim Boudewijn raakte gewond, maar overleefde wonderwel.
De oorlog liet diepe sporen na voor het gezin Formijn: in februari 1940 was hun, in Rotterdam voor de mobilisatie opgeroepen, oudste zoon Jan op 24-jarige leeftijd overleden ten gevolge van een bloedvergiftiging.

Voordeur
De in het najaar van 1944 omgekomen Kees van der Heijden kwam uit Enspijk. Zijn ouders waren landman Jan Hendrik van der Heijden en Johanna Willemina Bouman. Zij trouwden in 1905 en kregen samen elf kinderen.

voordeur fam van der heijden
Het bewuste woonhuis van de familie Van der Heijden, met aan de linkerzijde de voordeur. (Foto: W. Vermeulen)

Over de mysterieuze dood van Kees doen twee verschillende verhalen de ronde: “Op veel plaatsen in Nederland waren Duitse soldaten ingekwartierd. In Enspijk waren daarvoor huizen en boerderijen gevorderd. Een legerkok en zijn personeel waren bij boer Merkens ondergebracht. In zijn schuur werden elke dag aardappelen geschild en groente klaargemaakt voor het avondeten van de soldaten. Enkele meisjes uit het dorp assisteerden daarbij. De Duitse chef-kok had een oogje op een dochter van de familie Van der Heijden van de Kampsedijk. Toen de Duitsers een keer feest vierden in de plaatselijke school en de kok te veel gedronken had, kreeg hij het idee om dit meisje van Van der Heijden op te halen. De familie was al naar bed, maar door het gebonk op de deur ging Kees, de broer van het meisje, naar beneden. Hoe het precies is gegaan weet niemand, misschien kwam hij niet snel genoeg, wellicht heeft hij de deur niet open willen doen of heeft hij geweigerd zijn zus met de Duitser mee te laten gaan. Hoe het ook zij: de dronken Duitser schoot dwars door de deur en Kees raakte daarbij levensgevaarlijk gewond. Hij werd meteen naar een ziekenhuis in Utrecht gebracht en is daar de volgende dag op 29 oktober 1944 aan zijn verwondingen overleden.”
grafsteen Kees van der Heijden in EnspijkDe andere lezing is dat twee broers van Kees, Jan en Johan, vanwege de Arbeitseinsatz in een wapenfabriek in Duitsland werkten. Zij namen op een zeker moment daar de benen en kwamen naar Enspijk terug en doken onder in hun ouderlijk huis. Een politieagent kwam daarachter en stuurde op 28 oktober 1944 Duitse soldaten naar het huis aan de Kampsedijk om de knullen te arresteren. Met de bekende afloop.
De grafsteen van Kees kostte 25 gulden, een enorm bedrag in die tijd, en werd door de inwoners van Enspijk aangeboden aan de familie.

 

Melkkan

De ouders van Dirk Jan Fun uit Buurmalsen waren landbouwer Dirk Jan Fun en Anthonia Verbeek. Ze trouwden in 1911 te Buurmalsen en woonden daar op de Groeneweg 35. Ze kregen samen vier kinderen, waarvan Dirk Jan de tweede was.
Deze Dirk Jan jr. was nog maar acht dagen getrouwd met Maria Bouman uit Enspijk en had een huisje gekocht of geërfd aan de Rijksstraatweg in zijn geboortedorp. Het verhaal gaat dat hij op 11 januari 1945 ’s middags op zijn fiets met een stok en melkkan op zijn schouder door de sneeuw reed op de Groeneweg, ter hoogte van ‘Keizershof’ in Buurmalsen. Een Duitse soldaat merkte hem op en schoot uit verveling op de melkkan. Die kogel(s) ketste(n) af en raakte Dirk Jan in zijn hals, waardoor hij al snel doodbloedde.
Naar verluidt kreeg de soldaat zo’n wroeging over zijn daad, dat hij zichzelf nog diezelfde avond van het leven beroofde bij de kerk in Buurmalsen. Bewijzen daarover zijn (nog) niet gevonden in de archieven. Zijn weduwe is kort na het drama weer verhuisd naar haar geboorteplaats Enspijk. Maria wordt vreemd genoeg niet genoemd op de grafsteen van haar man.

Bethesda
Gevaar uit de lucht kwam niet alleen van de kant van de geallieerden. De Duitsers vuurden V1’s en V2’s af, die vooral gericht waren op Engeland en Antwerpen. In Nederland zag men ze vaak overkomen. Maar soms begon er één vreemde geluiden te maken. Dat was een teken dat hij weldra zou neerstorten, maar waar?
In de polder bij Gellicum (toenmalige gemeente Beesd), stond heel afgelegen in het veld in het hoekje van de Heulweg-Koorngraaf één arbeidershuisje met enkele schuren er omheen. Daar woonde Arie de Bruin en zijn vrouw Leentje. Zij hadden samen vijf kinderen. De 70-jarige Evert de Bruin, een ongehuwde oom van Arie, woonde bij hen in. ’s Avonds op 4 februari 1945 kwam zo’n “Vergeltungswaffe” in een sloot naast hun huis terecht. Leentje zat op dat moment aardappelen te schillen en werd ernstig gewond, evenals Evert. Hun kinderen Tonnie en Nico zaten onder de keukentafel te spelen en bleven ongedeerd.
Evert de Bruin (foto C. Bronk)De toen 26-jarige Wim van Asch uit Gellicum weet het zich nog goed te herinneren: ,,Ik was met mijn ouders op de terugweg van een feestje toen we de V1 hoorden overkomen en ergens inslaan. De hele polder rondom Gellicum stond onder water i.v.m. de inundatie, alleen de wegen waren nog zichtbaar, de rest was één grote watervlakte. Niet lang na de inslag kwam Arie de Bruin lopend uit het veld bij ons thuis om hulp vragen. Ik ben toen met de boerenkar daar naartoe gereden. Ondertussen hadden reddingswerkers de zwaargewonde vrouw en Evert onder het puin weggehaald. Ik nam ze mee op mijn boerenkar en reed naar het noodhospitaal Bethesda in Mariënwaerdt te Beesd. Net voor we daar aankwamen, is Evert op de kar aan zijn verwondingen bezweken.
In het ziekenhuis hielp ik dokter Hocke Hoogenboom nog om de glassplinters uit de borst van Leentje te halen. Hij gaf mij weinig hoop over haar levenskansen. ‘Wacht nog even en je kunt twee lijken mee terug naar Gellicum nemen’, zei hij nog. Leentje lag lang in kritieke toestand, maar herstelde wonderbaarlijk genoeg en keerde na enkele weken weer huiswaarts. Ze kreeg na de oorlog nog twee kinderen, maar is de rest van haar leven invalide gebleven.”

De namen van deze oorlogsslachtoffers staan vermeld op het oorlogsmonument in Enspijk. “Zolang je naam genoemd wordt, leef je voort.”

Dit artikel verscheen eerder in Nieuwsblad Geldermalsen, op 28 april 2017.

Over de auteur:
Richard van de Velde uit Beusichem is naast leraar Nederlands verwoed amateurhistoricus. Hij heeft zich tot doel gesteld de geschiedenis van alle oorlogsslachtoffers in de West-Betuwe vast te leggen. Zo heeft hij de 134 namen onderzocht van oorlogsslachtoffers uit de huidige woonkernen van de gemeente Geldermalsen en vermeldt hij op zijn site oorlogsslachtofferswestbetuwe de droeve omstandigheden waaronder zij om het leven zijn gekomen. Wie nog over aanvullende informatie of foto’s beschikt, kan contact opnemen met Richard van de Velde via zijn website.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s